Γράφει η Άννα Κυριακοπούλου, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας
Η ανθρώπινη ύπαρξη είναι, στον πυρήνα της, μια διαρκής αναζήτηση του «Άλλου». Από τις πρώτες φωτιές στις προϊστορικές σπηλιές μέχρι τις σύγχρονες, ψηφιακές οθόνες των smartphone, η ανάγκη μας για σύνδεση παραμένει το πιο σταθερό μας γνώρισμα. Ωστόσο, ο τρόπος που σχετιζόμαστε, που αγαπάμε, που συνυπάρχουμε και που απομονωνόμαστε έχει υποστεί ριζικές μεταμορφώσεις ανά τους αιώνες. Μέσα από ένα φιλοσοφικό πρίσμα, η ιστορία των ανθρώπινων σχέσεων δεν είναι απλώς μια καταγραφή κοινωνικών αλλαγών, αλλά η εξέλιξη της ίδιας της ανθρώπινης συνείδησης. Στην αρχαία Ελλάδα, ο άνθρωπος ορίστηκε από τον Αριστοτέλη ως «ζώον πολιτικόν» — ένα ον, δηλαδή, που η φύση του ολοκληρώνεται μόνο μέσα στην πόλη, στην κοινότητα. Οι σχέσεις τότε δεν ήταν απλώς μια ατομική επιλογή, αλλά μια υπαρξιακή αναγκαιότητα και ένα ηθικό καθήκον.
Στα «Ηθικά Νικομάχεια», ο Αριστοτέλης αναλύει τη φιλία όχι ως μια επιφανειακή κοινωνική επαφή, αλλά ως την ύψιστη αρετή. Η «τέλεια φιλία» των αρχαίων ήταν η αντανάκλαση της ψυχής του ενός στον άλλον, μια σχέση βασισμένη στην αμοιβαία επιδίωξη του αγαθού. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Άλλος δεν ήταν ένα εργαλείο για την εκπλήρωση εγωιστικών αναγκών, αλλά το απαραίτητο «κάτοπτρον» για την αυτογνωσία.
Με την έλευση του Μεσαίωνα, ο άξονας των σχέσεων μετατοπίζεται. Ο άνθρωπος δεν κοιτάζει πλέον οριζόντια, προς τον συμπολίτη του, αλλά κατακόρυφα, προς τον Θεό. Οι ανθρώπινες σχέσεις διαμεσολαβούνται από το θείο στοιχείο. Η αγάπη παίρνει τη μορφή της «αγάπης» (agape) — μιας ανιδιοτελούς, πνευματικής και συχνά θυσιαστικής αγάπης, που πηγάζει από την πίστη. Οι επίγειοι δεσμοί θεωρούνται εφήμεροι και η αληθινή ένωση μεταφέρεται στη μεταθανάτια ζωή. Η φιλοσοφία της εποχής βλέπει τον Άλλον ως μια ευκαιρία για την άσκηση της χριστιανικής ευσπλαχνίας και της ταπεινότητας.
Η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός φέρνουν στο προσκήνιο το Άτομο. Ο άνθρωπος αποδεσμεύεται από τα δεσμά της παράδοσης και της θρησκευτικής αυθεντίας και ανακαλύπτει την προσωπική του αυτονομία. Φιλόσοφοι όπως ο Τόμας Χομπς και ο Ζαν-Ζακ Ρουσώ μιλούν για το «κοινωνικό συμβόλαιο».
Οι σχέσεις πλέον αρχίζουν να νοούνται ως μια συμφωνία μεταξύ αυτόνομων μονάδων. Σχετιζόμαστε επειδή το επιλέγουμε, επειδή μας συμφέρει ή επειδή αναγνωρίζουμε ότι η συνύπαρξη προστατεύει τα δικαιώματά μας. Ωστόσο, αυτή η ανάδυση του εγώ φέρει μαζί της και τον σπόρο της υπαρξιακής μοναξιάς. Αν είμαι απόλυτα αυτόνομος, πώς μπορώ να γεφυρώσω το χάσμα που με χωρίζει από τον απέναντί μου;
Στον 20ό αιώνα, η βιομηχανική επανάσταση, οι Παγκόσμιοι Πόλεμοι και η αστικοποίηση κλονίζουν τα θεμέλια των ανθρώπινων δεσμών. Ο υπαρξισμός θέτει το ερώτημα της σχέσης με έναν τρόπο σχεδόν δραματικό. Ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ γράφει την περίφημη φράση «η κόλαση είναι οι άλλοι», εννοώντας ότι το βλέμμα του Άλλου μας αντικειμενοποιεί, μας στερεί την ελευθερία μας και μας κρίνει.
Στον αντίποδα, φιλόσοφοι όπως ο Μάρτιν Μπούμπερ προτείνουν τη σχέση «Εγώ και Εσύ» (Ich und Du).
Ο Μπούμπερ υποστηρίζει ότι οι περισσότερες σχέσεις μας είναι «Εγώ-Αυτό» (αντιμετωπίζουμε τους ανθρώπους σαν αντικείμενα ή εργαλεία), αλλά η αληθινή συνάντηση συμβαίνει όταν αναγνωρίζουμε το «Εσύ» ως μια ολόκληρη, ιερή ύπαρξη.
Σήμερα, διανύουμε την εποχή της υπερ-διασύνδεσης και, ταυτόχρονα, της βαθιάς αποξένωσης. Ο κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Ζίγκμουντ Μπάουμαν εισήγαγε τον όρο «ρευστή νεωτερικότητα» και μίλησε για τη «ρευστή αγάπη». Στον ψηφιακό κόσμο, οι σχέσεις έχουν αντικατασταθεί από τις «συνδέσεις».
Αντιμετωπίζουμε τον κίνδυνο να μετατρέψουμε τον σύντροφο, τον φίλο ή τον συνάδελφο σε ένα «προϊόν» προς κατανάλωση. Όταν μια σχέση δυσκολεύει, η σύγχρονη κουλτούρα μας προτρέπει να κάνουμε “swipe” στον επόμενο, αναζητώντας μια ουτοπική τελειότητα που δεν υπάρχει.
Παρά τις αλλαγές των εποχών, η φιλοσοφία μας υπενθυμίζει μια αναλλοίωτη αλήθεια: δεν μπορούμε να υπάρξουμε μόνοι μας. Όπως έγραψε ο Εμμανουέλ Λεβινάς, η ηθική ξεκινά τη στιγμή που κοιτάζουμε το πρόσωπο του Άλλου και νιώθουμε υπεύθυνοι γι’ αυτόν.
Το μέλλον των ανθρώπινων σχέσεων δεν εξαρτάται από την τεχνολογία, αλλά από την απόφασή μας να παραμείνουμε άνθρωποι. Να επιλέξουμε την εγγύτητα αντί για την απλή σύνδεση, την υπομονή αντί για την άμεση ικανοποίηση, και το ρίσκο της αγάπης αντί για την ασφάλεια της απομόνωσης. Γιατί, σε τελική ανάλυση, το να σχετίζεσαι σημαίνει να υπάρχεις.
Πηγή: patrisnews.com
